FEMININE GAZE

An aquarelle of exquisite quality – because of the sheer beauty of its composition, colour and execution, as well as due to an aesthetic empiricism of detail.

The artist, J. H. Plokker, sought to convey the impression of urban architecture in a street in the middle of France, highlighting its mediaeval-like organicism of construction and the play of sunlight and shadow – yet, true to the facts, also giving us the rather ugly bit of modernist building, constructed at the back of all this and visible at the end of the ally of steps. Thiers it is, in 1963.

The artist’s gaze has taken it all in – with a warm, loving gaze, giving us the pleasure of retracing the slow steps made by his eyes. Such delicacy of detail is almost feminine, if not simply – feminine.

We know of the experiment re: human perception of our immediate surroundings, showing us the difference between women and men. A group of students from various faculties, not knowing what it was all about, were asked to come to a psychological lab for ‘some’ experiments. They were paid a fee in advance. Gathered in a large sitting room with furniture and various decorative elements, they waited and expected to be informed as to what it was all about, convivially enjoying titbits and refreshments served on a table.

It turned out that the whole experiment had already been in their gathering. After a certain period of time, each one was asked to step outside, to be interviewed about what they had noticed in the room: its size, place of doors and windows, pictures hanging on the wall, kinds of food and drink on the table and the various objects placed in the room. In a rather precise manner, the men were able to reproduce a map of the room, on it the place and size of windows and doors, pieces of furniture et cetera. Their recollection of smaller details, though, was miserable, all those little things here and there. With the women, the results were a contrast.

Whatever explanation one may give – I prefer an evolutionary one, in a faraway past the loving care for her children directing the gaze of a woman at details that were, perhaps, threatening them – it seems more generally the case that women are apt to observe details as well as care for them; they are less interested in the topographical lay out and order of things. If this were indeed the case, an artist like Plokker might be said to have a strong feminine bent; all good artists are marvels in their details, in which – according to one great architect – even God may be residing…

A male artist, then, may be said to have a split personality; why not call it a schizophrenic? I am well aware that the concept of schizophrenia must be used carefully, specifically in postmodern times when it is abused – galore, thus meaningless. However, as I started this little essay from the observation of a Plokker aquarelle, the term might be apt. The man was also a doctor, a psychiatrist, chief of the great hospital for schizophrenics in The Netherlands. He wrote an impressive dissertation on art and schizophrenia: Art from the Mentally Disturbed. Curiously enough, in this study he doubts whether the concept of art really applies to the work of his schizophrenic patients, whom he tried to treat by allowing them to paint, draw et cetera.

Now, what a doctor as a doctor should apply to his patients is a clinical gaze: the doctor must be a cool customer, a distanced observer of certain facts, not involved in the persons, but aloof – then to place these facts, considered as symptoms, in a more general perspective of known diseases, irrespective of his own prejudice or partis pris. In short: a doctor must be ‘masculine’ par excellence. This, by the way, raises certain interesting problems re: female doctors, which I will leave untouched here.

If what has been analysed above is somehow right, it implies that Plokker must have managed the feminine/masculine extremes of his personality rather well. As a scientist-doctor, not only did he succeed to falsify in a Popperian manner his original idea of ‘schizophrenic art’; he was also capable of producing the most wonderfully detailed as well as wonderful aquarelles – a man in love with both the details of the object depicted as well as with his own child: this aquarelle.

Sierksma, Montmorillon 20.2/2021

RUMP

Porn versus eroticism. It remains one of the intriguing themes of aesthetics, after all the field of philosophy in which questions are asked about the possibility of a discussion about an art work’s quality and the criteria to be used.

My suggestion for such a ‘measure’: Involved distance.

If ‘involved distance’ is at stake in a work of art, then the observer’s loses all ‘lust’ in the nudity he is being exposed to. At that moment the nude is an artistic portrayal which dominates his gaze. It is ‘art’ that he now studies – a nude, not someone naked.

Sine ira et studio, albeit with in the background a consciousness of his real lust that is related to the ‘object’ depicted. After all, one is a Mensch.

 

dscf3830

 

Recently I emigrated this drawing from the ancestral home which, by now, has been abandoned by my mother. The painter and psychiatrist J.H. Plokker once made it during his studies at The Art Academy. That context per se more or less guarantees an image that is aloof.

Both the artist who sketched her – having pulled up his chair to sit in the circle of his fellow students around what must have been a beautiful woman – and those who much later are observing the drawing, are well aware that it was a ‘model’ that is portrayed.

A neutral model, which these academy students were allowed only to watch. Their student’s clinical eye vouched for the accuracy of what would also become a clinical drawing. After all, they were given marks for it. So it was not a model like the many women with whom – after the work was done – the painter Delacroix said to have ‘tinkered’ regularly. Something you may indeed recognize in those gorgeous women in his paintings.

 

566d911a0cc0cf220bac1108097ec2a5

 

Perhaps Delacroix also gave these models marks, both as a model and as his bed mate. He may even have given marks to himself for sexual energy – his Journal is radiating smugness whenever he is reporting his little escapades.

Delacroix was indeed a great painter, though, evidenced by the fact that despite his carnal involvement with his models, precisely at the moment of depicting them he could simply forget his cock and use only his eyes to navigate brush and paint.

 

eugenedelacroix_thedeathofsardanapalus-detail

 

Curiously nonetheless: one’s gaze seems to become hornier when it begins to concentrate on the particulars of such an image. Each person has his or her fetishes, those details for which the eye is always on the look out, even in an image that shows you a nude in toto. That fetish detail then tends to become… naked.

Yet, even while zooming in on such details an aesthetic eye remains a possibility, now however the ‘arty’ gaze is seriously in need of self-control.

Plokker’s rump in detail:

 

dscf3939

 

Once the painter had escaped the shackles of The Academy, there arose brilliant watercolours, usually typified by that ‘involved distance’. Unmistakably the artist must have had deep feelings for what he portrayed, at the same time however managing to catch what he had in view in a clear objectivity.

 

dscf1762

 

Observe how he managed to express an almost carnal adoration of light and shade – a love shared with most painters. Yet, at the same time, he is playing a clinical little game with the eye of the beholder.

The first impression here is one of a world out of joint, walls and gates faltering and skewed. Only after some study you find that those delicate shadows have tripped your senses, they show you something that is not there. The little town is indeed ‘in steady state’.

Plokker at his best may be seen in this oil painting of an Indian on horseback, the animal standing in a freezing cold night with snow on the ground, the man his keen eye searching for something in the distance – perhaps a prey.

 

dscf3930

 

Girly puppy love for horses – their first lust of the flesh. Maybe she ‘sees’ the horse’s cheeks, but far more so her prince on top of it and that sweet animal’s face with the beautiful eyes. To overcome her confusion, the girl will focus on brushing the horse’s manes and hide. As if it is her own hair with which she is, daily, also occupied for such a long time.

We adults see in Plokker’s horse first of all his art, consisting in the suggestion of a real horse’s body which, with brush and paint, he made appear so well that you want to stroke its ass. So well, that you can almost feel the breath, steaming in the cold air, caress your cheek.

The detail:

 

dscf3934

 

Admittedly Plokker’s horse ass cannot compare with the beautiful black rump of his black model, at least not in my eyes. But, then, I’m not a bestialist.

And also admittedly: Sometimes, while observing her curves on that drawing I tend to lose sight of ars longa, surrendering myself to vita brevis.

Sierksma, January 2017

TEMPS PERDU Nestgeur 15

Mon père était vraisemblablement a cette époque un tout autre homme que celui dont je me souviens.

Malraux, La lutte avec l’ange

__________
Proust had aan één koekje genoeg om zich een heel leven te herinneren – dit althans suggereren de dikke delen van À la recherche du temps perdu.

Komt me voor als een hyperbool. Zo’n overdrijving is allicht een steuntje in de rug van de schrijver. Sinds Swaabs hersenonderzoek houd ik in de literatuurgeschiedenis niets voor onmogelijk.

Meer gewoontjes is een herinnering die wordt opgeroepen door het een foto – of door het terugvinden van een al lang verdwenen en vaak zelfs vergeten voorwerp – of, en wel vooral, door een terugkeer naar het huis waarin je opgroeide.

De serie korte teksten in mijn Nestgeur – Notities van een verdwaalde Fries werden me deels ingegeven door de bezoeken aan het geboortehuis in Leiden. Mijn moeder had hulp nodig. Het intussen aan de hand van steeds onduidelijker lijstjes routineus boodschappendoen brengt me er na jarenlange verwaarlozing wekelijks terug.

Zulk bezoek heeft soms materiële consequenties. Bij het aanleggen van een extra kabeltje voor een telefoonalarm trof ik een map aan, geklemd tussen een vochtige buitenmuur en de achterkant van het oude, jaren geleden verplaatste bureau van mijn vader.

Daarin zaten ondermeer twee aquarellen, liefdeloos in de weer om aan schimmel ten onder te gaan. Of mijn moeder daarin nog geïnteresseerd was? Een vraag gesteld zonder ironie – ze bezat voor die gespreksmodus nooit een antenne. Nee, niet echt.

Dus hangen nu in mijn eigen studeervertrek twee geredde tekeningen – een dagelijks genoegen. Een daarvan is dit straatbeeld, geschilderd in warm Chios.

J. H. Plokker, Straatje in Chios
J. H. Plokker, Straatje in Chios

Deze tekening bracht nu juist niet het eigen verleden terug – ze stelt de wereld voor als tegelijk in terra firma en als het begin van een door licht en schaduwen drastisch ontregelde chaos.

Mijn vader stopte het prachtige geschenk direct na ontvangt weg in die map. Van de bevriende schilder/psychiater Plokker hing er weliswaar ook werk aan de muren. Mijn vader was echter primair geleerd en literair ingesteld – muziek en beeldende kunst zaten bij ons thuis op het schellinkje. Deze aquarel zag ik nooit eerder, ze roept geen enkele herinnering op.

De moeder die ik elke week bezoek, heeft zich – inmiddels 96 jaar oud – voorgoed in dit vaderlijk studeervertrek teruggetrokken. Een kamer, die je vroeger niet zonder serieus kloppen mocht betreden. Er is niets veranderd – of het moet het bureau zijn dat nu tegen de vochtige buitenmuur staat en niet meer, zoals vroeger, tegen de muur langs de gang.

Zelfs in mijn bedonderde geheugen roept het betreden van deze ruimte herinneringen op die ik heb verwerkt in Nestgeur. De vraag is steeds hoeveel fictie en hoeveel ‘waarheid’ zo’n confrontatie met het eigen verleden oplevert. Confrontatie, geen zoektocht – in de eerste plaats werd ik erdoor overvallen. Dat waarheidsgehalte kun je nooit goed vaststellen.

Het studeervertrek voer ik niet op als een alibi voor mijn stukjes, zoals een Proust dit deed met zijn madelijnkoekje – een schelpvormig gebakje uit Lotharingen. Wellicht deed de rum daarin de auteur delireren…

In Simenons L’ Affaire Saint-Fiacre keert Maigret terug naar zijn geboorteplaats. Hij bezoekt zowel de oude woning, als het kasteel waar zijn vader ooit als régisseur du château werkte. Behalve zich dingen herinneren, beseft hij vooral onvoldoende afstand te kunnen bewaren tot de verdachten – gevolg van hun gedeeld verleden.

“Hij bekeek het onbeweeglijke decor om zich heen, waarin dertig jaren geen detail hadden gewijzigd… Als luchtbellen bleven herinneringen aan zijn kindertijd bovendrijven.”

De commissaris is op zoek naar een moordenaar, niet op zoek naar de eigen verloren tijd – hij wordt na aankomst met de neus op dat verleden gedrukt. Maigret is immers geen auteur, zoals zijn schepper Simenon, hij is slechts commissaris – een protagonist. Het woordje ‘Ik’ komt in de Maigret-romans zelden voor.

Shade, de dichter in Nabokovs Pale Fire – schrijver van het gelijknamige gedicht van 999 regels – woont zelfs in zijn ouderlijk huis. Het is niet helemaal duidelijk of hij daarin terugkeerde of dat hij hier altijd bleef wonen.

The house itself is much the same. One wing 58
We’ve had revamped. There’s a solarium. There’s
A picture window flanked by fancy chairs.
TV’s huge paperclip now shines instead
Of the stiff vane so often visited
By the naïve, the gauzy mockingbird
Retelling all the programs she had heard… 64

I was an infant when my parents died. 71
They both were ornithologists. I’ve tried
So often to evoke them that today
I have a thousand parents. Sadly they
Dissolve in their own virtues and recede… 75

Shade leeft in zijn verleden – en in zijn taal die dit verleden vormgeeft. Hij hoeft niet op zoek te gaan, hij botst er niet tegenop.

Een te jong gestorven en dus verloren dochter achtervolgt Shade in zijn verzen. Wellicht is hij zich daarom wel scherp bewust van het caleidoscopische en dus onzuivere gehalte van alle herinneringen. Die kleven aan zo’n oud huis – het zijn echter steeds weer nieuwe herinneringen die als even zoveel herfstbladeren van hun boom vallen. Kunst, dichtkunst in de eerste plaats, is het rapen van bundels van zulk toevallig gevallen blad.

F. Sierksma Wetenschappelijk Arbeider
F. Sierksma
Wetenschappelijk Arbeider

Zeker roept deze foto van mijn vader veel op – vooral ook diens willekeurige overtuiging dat ik met twee linker handen werd geboren. Zie hem zelf aan de slag! Misschien was het wel deze tractor in de garage van mijn Friese grootvader die van zijn krik gleed en daarbij zijn heupkom stukbrak. Mijn vader kon de rest van zijn leven niet meer goed lopen.

Een huis waarheen je terugkeert verschaft herinneringen een schijn van objectiviteit. Het suggereert houvast. Maar ook dat is iets.

Mijn Groninger woning – waarin ik de vroegste jeugd doorbracht – zag ik sindsdien nooit meer vanbinnen. Wel de façade en de straat, waaraan het huis ligt. Dit huis komt me niettemin als werkelijker voor dan het Leidse, ook al bracht ik in Groningen maar zeven, in Leiden wel vijftien jaar door. Zelfs nu ik er regelmatig kom, krijg ik er steevast een gevoel van radicale vervreemding. Leefde ik hier, was ik hier ooit echt, was dit mijn kamer? En alles is zo klein… Dezelfde ervaring had ik bij terugkeer in Amsterdam, na twee jaar in Amerika – alles popperig klein.

Men zegt wel dat een mens, zolang hij nog in de gedachten is van overlevenden, zelf verder leeft. Het lijkt eerder zo dat slechts de herinnering aan hem voortleeft, louter als gedachte. Voortleeft – en vervormt. Wie dood gaat is het voorgoed. Zoals ook een auteur niet voortleeft in zijn boeken – dit misverstand berust op de fatale reductie van een schrijver op zijn teksten, of erger nog: van teksten op hun schrijver.

Realiteit en herinnering – altijd een interval, immer een faseverschil.

Sierksma, 15.3.15 Haarlem