VRIJE WIL

De mens kennen – wat is dat? Heel bescheiden: niet meer door hem verrast worden. Dat is alles. Het is veel. Dit mondt niet uit in een systeem, maar in een domein, een karakterologie wellicht… We voorzien nauwelijks de werkelijk belangrijke handelingen van onze naasten. We voorzien niets, we kennen niets – we herkennen…

Malraux, La lutte avec l’ange

____

Soms lees je een boek met rode oortjes. Het gebeurt niet zo vaak. Dit keer was het Dick Swaabs Wij zijn ons brein – van baarmoeder tot Alzheimer.

Goed herinnerde ik me nog de rel die, eind vorige eeuw, Swaabs eerste publicaties over het ‘homoknopje’ veroorzaakten. In de hersens van homoseksuelen bleek een afwijkende component aantoonbaar, een soort homoheveltje. Nader onderzoek, ook nog eens gerepliceerd door anderen, bevestigde dat homoseksualiteit voor pak weg 50 % in iemands genen is vastgelegd, waarna in de baarmoeder hormonen de resterende 50% fixeren. Bij de geboorte staat vast wat je bent.

Het historisch eindpunt voor kwakzalvende psychiaters, die homo’s wilden ‘genezen’ met hun psychiatrie. Het eindpunt voor zemelende en zalvende geestelijke leidslieden – dominees en paters, die homo’s wilden bekeren en via deze verheven omweg ook al wilden ‘genezen’.

De wereld viel over Swaab heen. Onder meer de nog steeds, nu als ‘oudere’ politiek actieve Henk Krol, destijds de jonge hoofdredacteur van de Gay Krant: “Zo’n onderzoek onderstreept de gedachte dat homoseksualiteit een ziekte is.” Veel dommer krijg je het natuurlijk niet, maar Swaab kreeg het over zich heen: telefoonterreur, post ‘Aan de SS-arts Dr. Mengele-Swaab’ – tot en met bommeldingen.

Dit vanwege wetenschappelijk aantoonbare feiten.

Nu het boek is uitgelezen, rest er voor mij één probleem. Het woord c.q. het begrip ‘karakter’ komt er niet of zeer sporadisch in voor. Wel schrijft Swaab over ‘moreel gedrag’ en over ‘de vrije wil als plezierige illusie’. “Men stelt vaak dat de mens een ‘vrije wil’ heeft omdat we keuzes maken. Dat is niet juist. Ieder organisme maakt voortdurend keuzes. Het gaat erom of die keuzes geheel vrij zijn.” Ze zijn het niet.

Let wel – hier is het nog de vraag of ‘keuzes geheel vrij zijn’. Me dunkt, een binnenkomertje van de auteur om zijn lezer niet onmiddellijk af te schrikken. De conclusie van Swaab is immers dat de vrije wil volstrekt illusoir is. “Ons gedrag ligt bij de geboorte al in belangrijke mate vast.” “Dit geldt ook voor ons normale dagelijkse functioneren.” “Voor een bewuste vrije wil is er bij al die onbewuste beslissingen geen plaats.”

Het vat goed samen wat ik tijdens mijn werkcolleges in de jaren ‘80 te berde bracht. Het ging daarin over ‘ideologie’ – door Althusser gedefinieerd als ‘geleefde werkelijkheid’. Latere lezing van het werk van Niklas Luhmann heeft me hierin gesterkt. Wat er in ons hoofd en feitelijk in het hele lichaam neerslaat, is de beleving van ons handelen dat systematisch wordt gestructureerd door de sociale, technische en juridische context waarin het functioneert.

Dankzij de manier waarop ‘bewustzijn’ in onze hersenen werkt, moeten we wel de indruk krijgen alsof wij het zijn, die hebben besloten om zo en zo te handelen. Ik legde vooral ook nadruk op het talig functioneren van ons bewustzijn, dat steeds het ‘ik’ als het ‘onderwerp’ van het ‘gezegde’ doet functioneren, betrokken op vreemde ‘zelfstandige’ objecten. Alsof het zonder ons niet anders had gekund – met ons echter wel.

Het vrije ego – het ‘ik’ achter alle taal – is een noodzakelijke illusie. Wel eentje, binnen de bandbreedte waarvan zich al ons lachen en huilen afspeelt, al onze lol en al ons nadenken – en waarom niet: ons mens-zijn. Een na-denken dat letterlijk denken achteraf is, waarzonder we echter geen beschaafde sociale verhouding met al die andere illusoire vrije ego’s kunnen hebben… Lees nog eens mijn motto, ontleend aan Malraux.

Het bewustzijn “hobbelt achter de feiten aan”, zoals experimenteel werd aangetoond – fracties van seconden of zelfs langer. Ook het klassieke argument voor de vrije wil – het niet willen van iets – blijkt te passen in die experimenten. Een “onbewuste hersenactiviteit zou ook daaraan vooraf kunnen gaan”, aldus Swaab.

Vooral moet goed onderscheid gemaakt worden tussen bewuste aandacht en vrije wil. De Amerikaan Dewey gaf al een eeuw geleden aan, dat iedereen leeft vanuit c.q. in zijn gewoonten. Pas wanneer de gewoonte op iets in onze mentale make up botst, of op iets in de wereld buiten ons, worden we ertoe gedwongen om attent te zijn, om ons bewust te worden van dat obstakel – en pas via die omweg van ‘onszelf’.

Maar, zo concludeert Swaab op grond van uitgebreid onderzoek, de manier waarop we vervolgens op zo’n obstakel reageren verloopt weer volgens… gewoonten. Zou karakter – begrepen als de door ervaring, opvoeding en opleiding geconditioneerde vorm die ons ‘temperament’ c.q onze genetische make up aanneemt – dan niets anders zijn dan het persoonlijke programma dat er in ons al werd geschreven?

Dat denk ik. Dat denk ik. Zo krijgt de islam met zijn Insjallah, en het christendom met z’n Niet mijn wil, de Uwe gelijk – zij het op een onverwachte manier. Ook wat zoveel kunstenaars over zichzelf hebben gezegd gaat inderdaad op – dat ze ‘slechts doorgeefluik zijn’ voor hetgeen ze als kunst doorgeven. Het is echter niet iets buiten ons, iets ‘hogers’ dat ons handelen stuurt, maar de combinatie van prikkels in onze directe omgeving en ons persoonlijk ‘programma’ in ons. Zoals ik het eveneens op college altijd zei: Het hogere is nooit meer dan het hogere-van-het-lagere.

Is het dan mijn geconditioneerde recalcitrantie die er iedere keer weer een vrije wil bij verzint, ook terwijl ik, Sierksma, deze regels schrijf – nog steeds vol lichte twijfel aan Swaab?

DSCF5446

Of bijvoorbeeld, wanneer ik – een minnaar van hete, sterke, eerste klas koffie die er ’s ochtends na het opstaan naar snakt om de kom direct aan de lippen te zetten, daarbij de vingers te branden aan het ijldunne porselein, waardoor dit fraaie bekken welhaast uit mijn handen flikkert en tong en verhemelte van schrik het lichaam in deinzen – wanneer ik zo’n ochtend welbewust een slappe, lauwe bak zet en deze met weerzin naar binnengiet… Is zelfs dit geen vrijheid?

Het zij zo.

BEKIJK OOK MIJN DAGBLOG –sierksma.wordpress.com

Sierksma, Haarlem paasmaandag 2015

Advertisements

Author: rjsiersk

contact: rjsiersk@xs4all.nl Sierksma was born in Friesland, a 'county' in the northern part of the Netherlands with its own language which he does not speak and with an obstinate population to which he both belongs and does not belong. A retired Professor of Social Philosophy and Aesthetics, as a Harkness fellow he taught at Rutgers and Berkeley Universities in the USA, and at GUAmsterdam and TUDelft in the Netherlands. In 1991 he was awarded his PhD from Leiden University on the subject of 'Surveillance and Task: Labour Discipline between Utilitarianism and Pragmatism'. His books include Minima Memoria (1993), Lost View (2002 with Jan van Geest), and Litter Scent (2013). He has published poems and articles in Te Elfder Ure, Nynade, Oasis and the Architectural Annual. Half the year he lives in Haarlem, the other half he spends in la France Profonde, living ‘in his own words’ as the house out there was bought with the winnings from his essay Eternal Sin, written for the ECI Essay Prize (1993). In this blog, Sierksma's Sequences, written in English, he is peeping round his own and other people’s perspectives. Not easily satisfied with answers nor with questions, he turns his wry wit to a number of philosophical and historical issues. His aim in writing: to make parts of the world light up in his perspective - not my will, thine! Not being a thief, he has no cook, one wife, some children, one lover and three cats. He would not ind being a cat.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s