TROPOS Nestgeur 12

Al lezend reproduceer ik in mijn verbeelding de portretjes die Hermans van ons beiden maakte. Na het overlijden van Lévi-Strauss pikte ik in Leiden diens Tristes tropiques uit de vaderlijke bibliotheek, ik kende het boek nog niet.

In 1955 werden boeken nog gedrukt met stalen platen. De tekst werd hierop in spiegelschrift met loden letters aangebracht, deze haalde de zetter vanuit onder- en bovenkast. Zo ontstonden er nog echte drukfouten.

Foute t
Foute t

Op bladzijde vierentwintig van mijn exemplaar staat bijvoorbeeld een t op zijn kop. Kom daar in deze elektronische tijden nog eens om. Als jongetje bracht ik vele uren door op de zetterij in de catacomben van de Universiteitsbibliotheek in Groningen. Met één hand bungelend aan mijn vaders arm danste ik erheen. Hij werkte er als vakreferent, ‘s nachts schreef hij thuis zijn dissertatie.

Van deze voddige Franse editie van Tristes tropiques is het kaft vergeeld. Wel is het uitgevoerd met katernen – daardoor blijft een boek bij een gekozen passage op de knie aangenaam open liggen.

Zulke Franse boeken kocht je dichtgelast. Voordat je erin kon lezen, moesten alle katernen eerst met een speciaal mes worden opengesneden. Een gelezen Frans boek zag er steeds rafelig uit. Behalve de vier laatste, nog aan elkaar gesmede bladzijden deed mijn vader zijn plicht. Nadat ik die alsnog opensneed, staan daarop een beperkte bibliografie en een inhoudsopgave. Gezien de aantekeningen las hij het boek van voren naar achteren uit, de laatste pagina’s vond hij niet interessant.

De fameuze eerste zin van Lévi-Strauss luidt: Je hais les voyages et les explorateurs. De auteur opent een lang verhaal over eigen reizen met de mededeling dat hij aan reizen net zo de pest heeft als aan reizigers. Deze verrukkelijke paradox werd in menige necrologie onbegrepen geciteerd. Pas wie doorleest komt erachter wat de auteur ermee bedoelt.

Voor antropologisch onderzoek bezocht Lévi-Strauss de tropen. Die zijn niet zozeer triest, ze zijn het geworden. Wat hij er wilde vinden en onderzoeken bestond niet meer, kolonisatie eiste haar tol. Triest zijn de tropen omdat het geen tropen meer zijn, ze maakten een oneigenlijke wending door. ‘Zoals de wereld van weleer, zo verdwijn jezelf – zo ook vergaat de wereld die nog komen zal’. Het motto voorin het boek dat Lévi-Strauss aan Lucretius ontleende.

Hij verafschuwde niet zozeer de ontdekkingsreiziger als wel moderne reizigers, toeristische oplichters die in ‘verre streken’ impressies bijeensprokkelen om er later ‘souvenirs van te koken’. Nadat een dergelijke reiziger is thuisgekomen, schotelt hij de achterblijvers zijn indrukken voor als evenzoveel brokken exotisme. Zo graag had Lévi-Strauss geleefd ‘in tijden van het echte reizen – toen zich een niet verdoemd en verprutst, ja, nog onbesmet schouwspel in alle pracht aanbood’.

Het reizen zelf beschrijft hij ook in termen van verval. Vervelende kolonialen als medepassagiers, vozende handelsreizigers en functionarissen van het Vichy-regime die het Joodse schepelingen moeilijk maken. Zijn pijnlijke beschrijving van de bootreis ontbeert elk heimwee.

Tien jaar later schreef een bewonderaar van Lévi-Strauss, de filosoof Michel Foucault, zijn ode aan schepen. Diens nostalgie spiegelt het cynisme van de antropoloog.

Pas wie bedenkt dat het schip een drijvend stuk ruimte is, een plek zonder plaats, begrijpt waarom het vanaf de zestiende eeuw tot nu niet alleen het grote instrument was voor economische ontwikkeling van onze beschaving, maar ook het grootste depot van onze verbeelding. In beschavingen zonder schepen verdrogen dromen, spionage neemt er de plaats in van avonturen en politie die van piraten.

Wij kosmopolieten, wij verwesterden – zo lang al leden we aan exotisme, we ontwaarden het ware of zelfs de ware in iets of in iemand van elders en van ver. Het verre en uitheemse leek opwindend rauw, de eigen wereld proefde saai en voorgekookt. Het nabije was nooit genoeg.

Eenmaal op reis naar vreemde verten blijkt het ‘gans andere’ en zeer verre niet echt anders meer en veel minder ver. Als kosmopoliet daarnaar op zoek, beseft een modern mens dat wat hij elders aantreft meer op hem lijkt dan hem lief is – trouwens een grondgedachte in het werk van Lévi-Strauss. Dankzij het functioneren van de hersenpan lijken volgens hem culturen en rassen meer op elkaar dan ze van elkaar verschillen.

Het kan verkeren. Intussen maakt onze beschaving een nieuwe wending door. Sommige postmoderne westerlingen ervaren het vreemde en verre algauw als bedreigend en bepleiten een voorrang van het ‘eigen volk’.

Advertisements

Author: rjsiersk

contact: rjsiersk@xs4all.nl Sierksma was born in Friesland, a 'county' in the northern part of the Netherlands with its own language which he does not speak and with an obstinate population to which he both belongs and does not belong. A retired Professor of Social Philosophy and Aesthetics, as a Harkness fellow he taught at Rutgers and Berkeley Universities in the USA, and at GUAmsterdam and TUDelft in the Netherlands. In 1991 he was awarded his PhD from Leiden University on the subject of 'Surveillance and Task: Labour Discipline between Utilitarianism and Pragmatism'. His books include Minima Memoria (1993), Lost View (2002 with Jan van Geest), and Litter Scent (2013). He has published poems and articles in Te Elfder Ure, Nynade, Oasis and the Architectural Annual. Half the year he lives in Haarlem, the other half he spends in la France Profonde, living ‘in his own words’ as the house out there was bought with the winnings from his essay Eternal Sin, written for the ECI Essay Prize (1993). In this blog, Sierksma's Sequences, written in English, he is peeping round his own and other people’s perspectives. Not easily satisfied with answers nor with questions, he turns his wry wit to a number of philosophical and historical issues. His aim in writing: to make parts of the world light up in his perspective - not my will, thine! Not being a thief, he has no cook, one wife, some children, one lover and three cats. He would not ind being a cat.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s